مىبرد . كابوسى است . 22 - تاريخ ايران در دورهء قاجار تأليف كلمنت ماركام انگليسى ، ترجمهء ميرزا رحيم فرزانه ، به كوشش ايرج افشار ، نشر فرهنگ ايران ، تهران ، 1367 . 23 - تاريخ ايران دورهء قاجاريه از ابتداى قرن نوزدهم تا سال 1858 تأليف رابرت گرانت واتسن ، ترجمهء ع . وحيد مازندرانى ، اميركبير ، تهران ، 1348 . دو كتاب فوق از جملهء تأليفات معتبر مورخين انگليسى به شمار مىروند كه كتاب اول نوشتهء ماركام Clements - R . Markham متوفى به سال 1916 ميلادى بخشى از كتاب مفصلى است كه اين جفرافياشناس انگليسى كه سالها در خدمت كمپانى هند شرقى انگليس دربارهء ملل شرق تحقيق نموده بود ، دربارهء تاريخ ايران تحت عنوان « طرحى كلى از تاريخ ايران » ( A General Sketch of the History of Persia ) در سال 1874 ميلادى منتشر نمود و قسمت مربوط به تاريخ قاجاريه يعنى فصول چهارده تا بيستم آن در زمان سلطنت ناصر الدين شاه و به تشويق وى كه همواره نسبت به آنچه كه اروپائيها دربارهء او و خاندان قاجار مىگفتند و مىنوشتند حساسيت و كنجكاوى نشان مىداد ، توسط ميرزا رحيم فرزانه فرزند ميرزا علينقى حكيم الممالك از درباريان معتبر و طبيب ناصر الدين شاه ترجمه شد و طبق توضيح خود مترجم در « روز پنجشنبه 15 جمادى الاولى مطابق 14 مارس 1884 » يعنى سال 1301 قمرى كار ترجمهء آن به اتمام رسيد . كتاب دوم يعنى تاريخ قاجاريهء واتسن نيز از كتب معروف و شناخته شدهء مورخين انگليسى در مورد تاريخ قاجاريه است كه به علت آشنايى نزديك مؤلف با اوضاع سياسى و اجتماعى ايران كه نتيجهء اقامت چندين‌سالهء او در ايران بوده است ، از كتب معتبر در اين مورد بشمار مىرود . بهرحال اين دو كتاب نشان‌دهندهء نگرشى بر تاريخ جديد ايران از ديدگاه انگليسيها كه بهرصورت از عوامل فوق العاده مؤثر در شكل‌گيرى تاريخ اين دوران ايران بوده‌اند مىباشند و گذشته از آن مخصوصا كتاب واتسن حاوى بعضى اطلاعات است كه در آن زمان تنها منابع انگليسى از آنها آگاهى داشته‌اند . اصولا همانطور كه قبلا نيز اشاره شد عليرغم همهء صدماتى كه ملت ايران از دخالت استعمار انگليس در ايران كشيده است در مورد تاريخ‌نويسى و تاريخ ايران و آشنايى با شيوه‌هاى تحقيق تاريخى و تاريخ‌نويسى جديد مديون مورخين و محققين و مأمورين استعمارى آن كشور مىباشيم .